گلیسیرین (Glycerin) که با نام گلیسرول (Glycerol) نیز شناخته میشود، یک مایع شفاف، بیرنگ، نسبتاً غلیظ و جاذب رطوبت است که در صنایع مختلف از جمله آرایشی و بهداشتی، دارویی، غذایی، شویندهها و بسیاری از فرمولاسیونهای صنعتی مورد استفاده قرار میگیرد. این ماده به دلیل ویژگیهایی مانند توانایی جذب و حفظ رطوبت، حلالیت بسیار خوب در آب و سازگاری با بسیاری از ترکیبات، یکی از مواد اولیه پرمصرف در صنایع مختلف محسوب میشود.
فرمول شیمیایی گلیسیرین C₃H₈O₃ است و از نظر ساختار شیمیایی در گروه الکلهای چندعاملی یا پلیالها قرار میگیرد. وجود سه گروه هیدروکسیل (OH) در ساختار مولکولی گلیسیرین نقش مهمی در خواص آن دارد و باعث میشود این ماده تمایل زیادی به جذب آب و رطوبت داشته باشد.
گلیسیرین در دمای معمولی به شکل مایعی شفاف و ویسکوز دیده میشود و تقریباً بدون بو است. طعم آن شیرین است و به همین دلیل نام Glycerol نیز از واژهای با مفهوم «شیرین» گرفته شده است. البته شیرین بودن گلیسیرین به این معنا نیست که هر نوع گلیسیرین صنعتی برای مصرف خوراکی مناسب باشد؛ گرید و خلوص ماده باید متناسب با کاربرد انتخاب شود.
یکی از مهمترین خصوصیات گلیسیرین، خاصیت رطوبتگیری یا Humectant آن است. این ویژگی سبب شده گلیسیرین در بسیاری از محصولات مراقبت از پوست و مو مورد استفاده قرار گیرد. در فرمولاسیون محصولاتی مانند کرم، لوسیون، صابون، شامپو و برخی محصولات بهداشتی، گلیسیرین میتواند به حفظ رطوبت و بهبود ویژگیهای فرمولاسیون کمک کند.
گلیسیرین همچنین با آب و بسیاری از حلالهای قطبی قابلیت اختلاط خوبی دارد. همین ویژگی باعث شده علاوه بر نقش رطوبترسان، در بعضی فرمولاسیونها بهعنوان حلال، حامل یا جزء کمکی فرمولاسیون نیز مورد استفاده قرار گیرد.
گلیسیرین را میتوان از منابع و فرایندهای مختلف به دست آورد. بخش قابل توجهی از گلیسیرین تجاری از روغنها و چربیهای گیاهی یا حیوانی تولید میشود. در برخی فرایندهای تولید صابون و همچنین تولید بیودیزل نیز گلیسرول بهعنوان یکی از محصولات جانبی به دست میآید و پس از مراحل تصفیه میتواند به درجات مختلف خلوص برسد.
منبع اولیه و بهخصوص درجه تصفیه و استاندارد نهایی محصول اهمیت زیادی دارد. به همین دلیل هنگام خرید گلیسیرین نباید تنها به ظاهر شفاف ماده توجه کرد و لازم است گرید، خلوص، تولیدکننده و مشخصات فنی آن متناسب با کاربرد بررسی شود.
گلیسیرین موجود در بازار میتواند بر اساس منبع تولید، میزان خلوص و استانداردهای کیفی به انواع مختلف تقسیم شود. اصطلاحاتی مانند گلیسیرین گیاهی، گلیسیرین صنعتی، گلیسیرین خوراکی، گلیسیرین دارویی و گلیسیرین آرایشی و بهداشتی در بازار رایج هستند.
گلیسیرین گیاهی معمولاً از روغنهای گیاهی به دست میآید و در بسیاری از محصولات آرایشی، بهداشتی و سایر فرمولاسیونها استفاده میشود. با این حال «گیاهی بودن» بهتنهایی تعیینکننده مناسب بودن محصول برای مصرف خوراکی یا دارویی نیست و استاندارد و گرید محصول نیز باید بررسی شود.
گلیسیرین صنعتی برای کاربردهای فنی و تولیدی عرضه میشود و مشخصات آن بسته به تولیدکننده و نوع مصرف میتواند متفاوت باشد. چنین محصولی نباید بدون بررسی استاندارد و آنالیز، جایگزین گلیسیرین مخصوص صنایع غذایی یا دارویی شود.
در مقابل، گلیسیرینهایی که برای صنایع غذایی، دارویی یا آرایشی عرضه میشوند باید الزامات مربوط به همان حوزه مصرف را داشته باشند. بنابراین هنگام انتخاب محصول، برگه آنالیز (COA)، درصد خلوص و استاندارد اعلامشده توسط تولیدکننده اهمیت زیادی دارد.
کی از مهمترین فاکتورها هنگام انتخاب گلیسیرین، درصد خلوص آن است. گلیسیرین تجاری در خلوصها و گریدهای متفاوت عرضه میشود و هر محصول لزوماً برای تمام کاربردها مناسب نیست.
برای مثال، مادهای که برای یک کاربرد صنعتی مناسب است الزاماً نباید در محصول خوراکی، دارویی یا آرایشی استفاده شود. علاوه بر درصد گلیسرول، مواردی مانند مقدار آب، رنگ، ناخالصیها و سایر شاخصهای مندرج در برگه آنالیز میتوانند در انتخاب محصول اهمیت داشته باشند.
گلیسیرین ایرانی و خارجی
در بازار ایران انواع گلیسیرین تولید داخل و وارداتی وجود دارد و محصولاتی با منشأ کشورهای مختلف نیز عرضه میشوند. در بازار ممکن است اصطلاحاتی مانند گلیسیرین ایرانی یا گلیسیرین مالزی را زیاد مشاهده کنید.
اما کشور سازنده نباید تنها معیار خرید باشد. خلوص واقعی، گرید، شرکت تولیدکننده، بستهبندی، برگه آنالیز و تناسب محصول با کاربرد موردنظر معیارهای مهمتری برای مقایسه هستند.
بنابراین هنگام مقایسه گلیسیرین ایرانی و مالزی بهتر است بهجای قضاوت صرفاً بر اساس کشور تولیدکننده، مشخصات فنی محصولات موردنظر با یکدیگر مقایسه شوند.
